Gilbert Van Schoonbeke: stadsontwikkelaar met waterkracht

Gilbert Van SchoonbekeWater-rAnt 2019 thema: 500 jaar Gilbert Van Schoonbeke

De basis van het havengebied dat we nu kennen als Het Eilandje gaat terug tot 1540. Het stadsbestuur moest haar domein uitbreiden om aan de snelle Gouden Eeuw groei te voldoen. Maar de oude verdediging was nauwelijks bestand tegen plunderende bendes à la Maarten Van Rossum.
De stad breidde met 25 ha. uit naar het drassige gebied in het kwetsbare noorden. De kosten voor de omwalling waren zo hoog dat er voor ontwikkeling binnen de nieuwe muren geen geld meer over was.

Tot in 1549 Gilbert Van Schoonbeke het notoire maar wanhopige stadsbestuur overtuigde: “Laat dàt maar aan mij over.”

 

Gilbert Van Schoonbeke: boegbeeld van Antwerps ondernemerschap

Antwerpen 1550 Gilbert Van SchoonbekeWe slaan even de betwiste reputatie van deze onechte zoon van Gilbert van Schoonbeke sr. (†1540) en Beatrijs van der Veken over en stellen de ‘entrepreneur met grandeur’ voor. Zonder hem geen Graanmarkt, geen Stadswaag, geen Vrijdagmarkt, geen Brouwershuis en nieuwe brouwerij-, baksteen- en andere industriële voorlopers.

Van Schoonbeke introduceerde met zijn masterplan de zg. verticale ofte top-down bedrijfsvoering, waardoor hij een autoritaire, efficiëntere controle kreeg vanaf de planning, via de productie tot de realisatie, zoals die van de stadswallen waarvan de bouw plots drie keer zo snel ging. De ontwikkelingswoede onder Van Schoonbeke vraagt zoveel baksteen dat hij Veenendaal in Nederland neerpoot om sneller turf te kunnen leveren die zijn steenovens bij Hemiksem doen laaien. Bovendien koppelde als geen ander de stads- en havenontwikkeling aan ongeziene businessmodellen.

 

Totaalconcept nieuwstad – de haven en handelsambities van Van Schoonbeke

Gilbert Van Schoonbeke -stads en havenontwkkelaarVan Schoonbeke zat ook achter de ontwikkeling van de nieuwe vlieten. Dat zijn zijarmen van de Schelde die de stad instromen, zodat vracht- en vissersschepen makkelijker tegen de kaaien, aan de voet van de pak- en werkhuizen kunnen aanmeren. En droogvallen bij laagtij. De eerste vliet – later Brouwersvliet (nu de gelijknamige laan) liet van Schoonbeke aanpassen voor de aan en afvoer bij de nieuwe brouwerijen. De meer noordelijk aangelegde Middelvliet en de Timmervliet zijn de nieuwe kunstwerken die vooral grotere schepen aantrekken.

Het zijn dezelfde vlieten die ingenieur Mengin -in opdracht van Napoleon Bonaparte- in 1811 recycleert om Le Petit en Le Grand Bassin (Bonaparte en Willemdok) te graven.  De verbindingsstreep tussen de twee haven ontwikkelingen is het befaamde Oosters- of Hanzehuis dat midden tussen de vlieten door de Hanzeaten-kooplui werd neergepoot. Dit kwam er na Van Schoonbekes overlijden, maar hij zou de Hanzeaten overtuigd hebben om een kantoor in Antwerpen op te richten omdat de toegang tot Brugge toch verzandde. Het MAS-gebouw staat vandaag op de fundamenten van dit uitzonderlijke Hanzehuis.

Het iconische Van Schoonbeke-gebouw is het Water- of Brouwershuis, in de Adriaan Brouwersstraat, parallel aan de zuidelijke Bonapartedok-kaai.

 

Van water winstgevend bier maken

Brouwershuis- waterverdeling Gilbert Van SchoonbekeAl in de zestiende eeuw was de vraag naar bier in Antwerpen zo groot dat invoer amper volstaat. De bierkwaliteit dat in de stad wordt gebrouwen was bovendien matig door de slechte waterkwaliteit. Monymaker Van Schoonbeke zag het gat in de markt en richtte een brouwerijonderneming op in de Nieuwstad. Hier kwamen maar liefst achttien nieuwe stadsbrouwerijen. Zij werden met schoon -dus proper- water bevoorraad vanuit een centrale waterdistributie: het Water- of Brouwershuis dat tussen 1552 tot 1556 werd gebouwd.

Het zuivere Kempische water van het Schijn werd vanuit het oosten van de stad via de Herentalse vaart (nu Plantijn-Moretuslei) en de waterpartij van de toenmalige schans of lunet (nu het Stadspark), een leiding onder de stadsomwalling, via het huidige Blauwtorenplein ondergronds naar het Waterhuis geleid. Hier pompte de paardenmolen het water naar verdeelbakken, dat via loden (!) buizen naar de bouwerijen in de omgeving liep.

Henri de Braekeleer De man in de stoel (Brouwershuis)Van Schoonbekes’ visie was dat de bestaande brouwerijen van groot Antwerpen, zoals die van Borgerhout, naar de Nieuwstad zouden verhuizen. Omdat de bouw van het Waterhuis niet snel verliep organiseerde hij wateraanvoer met schepen waardoor zijn monopolie alleen maar vergrootte.

Het ongenoegen van de brouwers leidde tot de opstand van 12 juli 1554. Van Schoonbeke vluchtte met zijn getrouwen naar Brussel waar Maria Van Hongarije hem aanstelde tot financiële adviseur. Nadat de storm was gaan liggen, en de stad 400 000 gulden schuldenherschikking kon innen, mocht de ondernemer terugkomen.

Hij overleed heel onverwacht anderhalf jaar later -amper 37 jaar oud- in zijn huis aan de Minderbroedersrui. Omdat zijn zakelijk nalatenschap zo complex was bedankte Elisabeth Hendricx, zijn gefortuneerde weduwe, voor de erfenis.

Minder dan een halve eeuw later was Antwerpen dé bierstad van Europa, en waren de taksen op bierproductie en -handel goed voor 67% van de stadsinkomsten.

 

Kamper koggeWater-rAnt viert Gilbert Van Schoonbeke

De vijfhonderdste verjaardag van de man die de waterreputatie van deze stad en haar haven die toekomst in lanceerde, vieren we uitgebreid.

  • De Kamper Kogge, een replica van het Hanze vrachtschip komt naar Water-rAnt.
  • Het schip is open voor bezoek. De bemanning leeft zich in de sfeer van de late middeleeuwen en staat klaar om iedereen een inzicht te geven hoe het scheepse leven van vijfhonderd jaar geleden er een toe ging.
  • De Kogge beleefde ten tijde van Van Schoonbeke haar laatste hoogdagen als scheepstype.
  • Rond het schip, op de kaai, dwaal je tussen de ambachten uit die tijd in het Gouden eeuw kampement – een realisatie van diverse re-enactment groepen.
  • Maak kennis met de realisaties van Gilbert van Schoonbeke.

 

Meer over het Gilbert Van Schoonbeke jaar

 

Illustraties:
Stad Antwerpen (reproducties portret – Redezicht)
Schilderij Jan Swerts – Vleeshuis // KIKIRPA
Schilderij Henri de Braekeleer
Water-rAnt archief 
© 2019 - Water-rAnt