Als het water het land omsingelt ontstaat: Het Eilandje

Op10 oktober 1869 trekt een stoomsleepboot het vrachtvolschip ‘David Verbiest’ door het fonkelnieuwe Verbindingsdok. Hiermee gaat er niet alleen een nieuwe toegang open tussen snelgroeiende Antwerpse dokkengebieden. Ook wordt er een nieuwe watercirkel rond gemaakt: vanaf de Schelde, via de Bonapartesluis, het Bonaparte- en Willemdok, het Verbindingsdok, het Kattendijkdok en haar Kattendijksluis terug naar de Schelde. Niets dan water, weliswaar afgesloten door sluisdeuren overspannen door bruggen, aan de ene kant stromend, aan de andere kant stilstaand. Maar toch: water.

Het oorspronkelijke Eilandje was een uitgesproken dokkenbuurt met uiteraard vele woningen, maar ook scheepsvaartbedrijven en kantoren, werkateliers, toeleveringsbedrijven (shipshandlers), opvang- en rekruteringscentra voor arbeiders en heel veel dokwerkers- en schipperscafés. Kroegen met Licht in de naam, of met Stella of Ster. Afhankelijk bij welke vakbond ze aanleunden.

Water-rAnt viert de 150-ste verjaardag van het Verbindingsdok

Bij de aanleg van deze buurt tussen 1803 en 1812 – in opdracht van Napoleon lui même-, werkten ingenieur Joseph Nicolas Mengin samen met de befaamde architect Pierre Bruno Bourla. Ze gaven Het Eilandje grandeur met onder andere een mini boulevard, de huidige Nassaustraat. Mengin vertrok bij de middeleeuwse vlieten om de ligging van de dokken te bepalen. Bourla tekende de Frans geïnspireerde, neoclassicistische architectuur daaromheen.

Tot voor enkele jaren trokken vele gepensioneerde binnenschippers zich in deze buurt terug na een belastend leven aan boord van aken en lichters. De scheepse sfeer is overal aanwezig. Denk aan de Red Star Line gebouwen, de Montevideo loodsen, de nabijheid van de Scheldekaaien, de pakhuizen, de resterende werkplaatsen en de voormalige schuilplaatsen voor de havenarbeiders.

Een belangrijke waterlink: het Verbindingsdok

In 1815 schonk Koning Willem van het Verenigde Nederland Le Grand en Le Petit bassin aan de Stad Antwerpen. Napoleon Bonaparte had ze besteld om zijn aanvalsvloot tegen Engeland in aan te mere. Voor Antwerpen waren ze nu een nieuw havengebied voor de vrachtvaart en visvangst. De (nu verdwenen) Bonapartesluis gaf de schepen toegang tussen Schelde en dokken.

Heel snel barstten de kaaien en aanpalende stapelhuizen uit hun voegen. Uitbreiding was noodzakelijk.In 1858 was men al beginnen graven aan het meer zuidelijk gelegen Kattendijkdok en de Kattendijksluis in een zone die als verdediging buiten de stadsmuren lag. De zg. Spaanse Omwalling scheidde de dokken. Bij het slopen van deze voorbijgestreefde verdedigingswal – die grotendeels plaats maakte voor de leien omheen de stad, kwam er ruimte voor een noord-zuid waterlink: het Verbindingsdok.

Knoop in de noord-zuid haven-as

Frans Hens borstelde de impressie van het feest, de fanfare en het belang waarmee het dok werd geopend. Het dok zelf is 85 meter lang, 50,18 meter breed en 3,33 meter diep. Aan de zuidzijde lag er de Willembrug over, een identieke brug zoals die tussen Willem- en Bonapartedok, de Nassaubrug. Dus ook oorspronkelijk door het hydraulische systeem van de haven aangedreven. De Willembrug is nu in deplorabele staat en al jaren niet meer operationeel. Aan de noordkant van dit sfeerrijke dokje ligt de Londenbrug. De eerste met deze naam kwam er in 1913 en droeg een treinspoor. De treinstellen reden toen in het hele havengebied vrijwel tot naast de aangemeerde schepen, een efficiënte aanpak van overslag en transport.

Het Verbindingsdok had bij aanvang noodsasdeuren ter hoogte van de Londenbrug, maar die zijn ca. twintig jaar geleden weggehaald. Als de sluisdeuren naar de Schelde zouden weigeren, zouden deze nooddeuren verhinderen dat de dokken bij eb zouden leegstromen.

Het Eilandje vandaag

Sinds 2000 wordt het hele, huidige Stadshavengebied als het Eilandje gezien, dus ook de omgeving van het Kempisch Dok, het Aziadok en het Houtdok.

Sinds enkele jaren verlaten de zware scheepvaart- en overslagbedrijvigheid het gebied om plaats te ruimen voor een nieuw woon, werk en leefomgeving. Het water dat vrijwel overal notoir aanwezig is, samen met de vele open ruimten en de riante aanwezigheid van het scheepsvaart, haven en watererfgoed geven deze buurt een heel ander karakter dan andere delen van Antwerpen.

© 2019 - Water-rAnt